Hoe herstel je het koraalrif? Met kunst, bijvoorbeeld. Of met de as van een overleden geliefde.

Publicatie: Volkskrant Magazine, zaterdag 23 augustus 2025. Tekst: Joline van den Oever.

Tegen een achtergrond van deinend koraalrif zingt Anohni and the Johnsons het publiek toe tijdens het North Sea Jazz Festival in Rotterdam, nu ruim een maand geleden. Het is de laatste show van de tour Mourning The Great Barrier Reef, waarbij videoschermen op de achtergrond een documentaire tonen van een levendige onderwaterwereld, afgewisseld met mariene wetenschappers die de betreurenswaardige staat van het stervende, verbleekte rif bespreken. ‘Wel een beetje moralistisch, hoor’, vindt mijn gezelschap. Zelf voel ik mij haast gehypnotiseerd door de close-upbeelden van het langzaam ademende koraal.

Een beetje beduusd loop ik na afloop de zaal uit: o ja, de onderwaterwereld, die is er ook nog. Nog zo’n wereldprobleem dat we, ook al leven we in Nederland officieel onder zeeniveau, alsnog dikwijls over het hoofd zien.

Het Australische koraalrif, dat fungeert als de longen van de Grote Oceaan, is vanuit Nederlands perspectief ver weg. Maar wij hebben onze eigen bedreigde riffen: de oesterriffen in de Noordzee. Op 5 kilometer afstand hemelsbreed van de concertzalen van Rotterdam Ahoy werkt het bedrijf Oyster Heaven vanuit ondernemersbroedplaats Microlab aan het herstel van de oesterriffen in de Noordzee en het behoud van het ecosysteem onder water.

Zuiverende oesters

Tot zo’n honderd jaar terug bestond 30 procent van de Noordzee nog uit schelpdierriffen, die voor helder en zuiver zeewater zorgden. Tegenwoordig zijn de natuurlijke waterzuiveraars zo goed als verdwenen door overbevissing, ziekten en veranderende omgevingscondities. Niet best voor de waterkwaliteit en gezondheid van de zee, want een oester kan per dag circa 200 liter water zuiveren en haalt stikstof uit de oceanen. Daarnaast bieden riffen een schuilplaats aan jonge vissen en trekken ze roggen, haaien en zeehonden aan.

Aan de andere kant van de Noordzee, in het Verenigd Koninkrijk, besloot het bedrijf Resting Reef leven en dood te combineren: de as van een overledene kan bijdragen aan het noodlijdende onderwaterleven. Door rifstructuren te maken van lokaal biologisch afbreekbaar materiaal én as – dat rijk is aan calciumfosfaat en de groei van koraal bevordert – biedt Resting Reef een ‘Memorial Reef’ aan, waar nieuw leven in de vorm van koraal en schelpdieren zich aan kan hechten en op kan groeien. Deze nieuwe levenscyclus kan zich voltrekken in de wateren van de Engelse kustplaats Plymouth, het noorden van Bali, het Caribische Barbados of de zuidelijke kust van Mexico. Wie een dierbare – en dat kan ook een huisdier zijn – als koraal- of schelpdierrif te ruste laat leggen, krijgt door de jaren heen updates over de voortgang van het rif. Dat geldt overigens ook voor wie een of meerdere van de eerder genoemde Mother Reefs besluit te adopteren.

Aandacht vragen voor rifherstel kan naast op muzikale ook op kunstzinnige en publieke wijze, laat het project The Reef Line in Miami zien. Parallel aan de kustlijn moet onder water een meer dan 10 kilometer lang openbaar beeldenpark ontstaan dat het verloren deel van de Florida Reef Tract (’s werelds derde grootste koraalrif) herstelt. De rifsculpturen komen uit een 3D-printer gerold en bestaan uit zeewaterbestendig, pH-neutraal beton waar koraal zich goed aan hecht. Vanuit de gedachte dat een artistieke creatie een voor de natuur positieve invloed kan uitoefenen, zal als fase één het kunstwerk Concrete Coral van kunstenaar Leandro Erlich (bekend van zijn zwembad in Museum Voorlinden) onder water moeten verrijzen. Dit zal de reconstructie en onderwatervariant zijn van zijn levensgrote verkeersopstopping Order of Importance, die in 2019 een file van 66 zandsculpturen in de vorm van een auto vormde tijdens Miami Art Week. Daarmee vroeg Erlich aandacht voor de klimaatcrisis.

Ook Nederlandse ontwerper Sandra Keja Planken is aan het uitvogelen of de sculpturen van glas en gerecycled textiel uit haar ‘Nature’s Visual Sound’-collectie, geïnspireerd op de onderwaterwereld, vertolkt kunnen worden naar objecten die ook daadwerkelijk onder water kunnen fungeren als basis voor nieuw leven en het stimuleren van koraalgroei. In een gedicht zegt de kunstenaar: ‘I imagine a world where art breathes underwater’. Van kunst boven water naar leven onder water, dus. Al zien we het misschien niet altijd, ook onder water wordt er gewerkt aan een betere wereld.